Marken in Overijssel

In het deel van de Geschiedkundige atlas van Nederland over de Marken in Overijssel, geschreven door G.A.J. van Engelen van der Veen worden in Overijssel 184 marken vermeld. 115 waren gelegen in het voormalige Drostambt Salland, 60 in het Drostambt Twente en 9 in het Drostambt Vollenhove.

Boerderijen in de marke hadden een vast aandeel of waardeel (soms meer dan één). Deze gewaarden of erfgenamen kwamen - in de regel 1x per jaar - bijeen tijdens een markevergadering (holting). Hier werd alles besproken wat er speelde in de marke. Afspraken werden gemaakt over het gebruik van de gemeenschappelijke woeste grond, onderlinge geschillen besproken en bij overtredingen boetes uitgedeeld. Zo ontstond het markerecht, waarin rechten en plichten geregeld waren. De voorzitter en tevens de belangrijkste persoon in de marke was de markerichter, die er op toe zag dat de afspraken werden nageleefd. Er woonden ook ongewaarden in de marke. Hoewel de markerichter toestemming moest geven voor het bouwen van een woning, mocht degene die 's nachts een hut wist te bouwen en de volgende ochtend rook uit de schoorsteen kon laten komen, zijn stek behouden. Deze keuterboeren of kotters/katers leidden een schamel bestaan.

Van de holtings werd verslag opgemaakt. De verslagen werden opgetekend in de markeboeken, die een tijdvak van meerdere eeuwen konden beslaan. Niet alles is bewaard gebleven. Wat wel bewaard bleef ligt opgeborgen in archieven.De markeboeken bevatten veel historische informatie. Om ze te kunnen lezen is kennis van oud-schrift nodig. Vandaar dat historische verenigingen zijn begonnen met het transcriberen van markeboeken en deze transcripties ook hebben uitgegeven. Voorbeelden: Het markeboek van de Eschmarke, Het markeboek van de marke Raalterwoold, Het markenboek van Agelo, Markeboek Lonneker, Markeboek Markelo. Op verschillende plekken zijn gekopieerde markeboeken aanwezig. De soms zeer slordige handschriften maken het lezen moeilijk. Het zal een kwestie van tijd zijn totdat alle nog aanwezige markeboeken zijn gedigitaliseerd en zelfs getranscribeerd.

Kijk ook bij de Canon van Overijssel

Afbeelding hieronder: Marken in Twente (uit: Geschiedkundige atlas van Nederland). Kijk hier voor een voorloper van de markerechten: De Markecedule van Bergentheim.

Markegrenzen

Langzamerhand ontstond bij het toenemen van de bevolking de behoefte te bepalen waar de grens lag tussen twee marken. Natuurlijke landschapselementen (een beek, een grote boom, een heuvel) fungeerden als markeringspunt, maar vaak werden ook markestenen of - palen of veldkeien geplaatst om de grenzen aan te geven. Uiteraard was er wel eens ruzie tussen marken bij het bepalen van de grens. Na het opheffen der marken, vormden markestenen soms een sta-in-de-weg en liet men ze onder de grond verdwijnen. Tegenwoordig is er vanuit historische verenigingen weer belangsteling voor de markestenen en worden er soms informatiebordjes geplaatst.

Afbeelding hieronder: Informatiebord over de Marke Bergentheim